Journal

Greek Fathers’ interpretations of templum Dei as a double theological metaphor (3rd-9th centuries)

№ 8, 2020

Greek Fathers’ interpretations of templum Dei as a double theological metaphor (3rd-9th centuries)

José María Salvador-González

Doctor in Art History, Doctor in Religious Sciences, Professor at the Complutense University of Madrid (Madrid, Spain).

jmsalvad@ucm.es | ORCID: 0000-0001-6854-8652

Number DOI: http://doi.org/10.33209/2519-4348-2707-9627-2020-8-77

VB. – № 8, 2020. – P. 127-145.

Summary

The current article aims to highlight the symptomatic interpretations that, from the 3rd to the 9th century, many Greek-Eastern Fathers brought on some metaphorical expressions, such as (templum Dei)”, “sanctuary,” “tabernacle” (tabernaculum), “abode of the Deity” (domicilium Deitatis), and other similar terms referring to spaces or containers reserved exclusively for God. It should be pointed out that such metaphorical expressions come from different passages of the Old Testament, which were subsequently interpreted by the Fathers and theologians according to meanings consistent with the new faith founded by Christ. To carry out this research, the author of this paper proceeds following three methodological steps: first of all, finding –through in-depth, accurate analysis on Greek-Eastern primary sources— some eloquent passages by many relevant masters of Christian doctrine on that issue; second, analyzing intratextual each passage to discover the doctrinal interpretation offered by each Greek-Eastern Christian writer about those metaphors; third, contrasting all these texts and authors intertextually through a comparative analysis to highlight their possible concordances or discrepancies. The study of the exegetic comments produced during those seven centuries by numerous Fathers of the Greek-Eastern Church allows discovering three interpretative variants: one strictly Mariological, another one exclusively Christological, and a third bivalent, simultaneously Mariological and Christological. It is also important to stress that this unanimity of interpretative criteria on metaphorical expressions above by the Greek-Eastern Fathers and theologians agrees with the similar exegetical coincidence of the Latin Fathers and theologians on the same metaphors, as we have explained in another article.

Key words: Templum Dei; Christ’s incarnation; virginal divine motherhood; Virgin Mary; Mariology; Christology; Greek-Eastern Patrology.

References:

1.Primary Sources

  1. Alvarez Campos. S. (comp.). Corpus Marianum Patristicum (Burgos, Aldecoa, 1970-1981), 7 vols.
  2. Andreas Cretensis, Encomium in Nativitatem sanctissimae Deiparae. Oratio I. PG 97, 814.
  3. Andreas Cretensis, In Nativitatem B. Mariae. Oratio II. PG 97, 834.
  4. Andreas Cretensis, Oratio IV. In sanctam Nativitatem praesanctae Dominae nostrae Dei Genitricis, semperque virginis Mariae. PG 97, 867-875.
  5. Andreas Cretensis, Oratio V. In sanctissimae Deiparae Dominae nostrae Annuntiationem. PG 97, 894-895. 

6.Cyrillus Alexandrinus, Commentarius in S. Joannis Evangelium. Liber Quartus, IV, 3. PG 73, 615.

7.Cyrillus Alexandrinus, De adoratione in spiritu et veritate. Liber Nonus. PG 68, 598. 

  1. Cyrillus Alexandrinus, De adoratione in spiritu et veritate. Liber Decimus. PG 68, 670-671. 
  2. Cyrillus Alexandrinus,  In Malachiam 2, 32. PG 72, 332.
  3. Cyrillus Alexandrinus, Commentarius in Lucam 1, 42. PG 72, 754.
  4. Cyrillus Alexandrinus, Commentarius in S. Joannis Evangelium. Liber Quartus, 4, 3. PG 73, 602-615.
  5. Cyrillus Alexandrinus, Commentariorum in Joannem continuatio. Liber XI, X. PG 74, 550.
  6. Cyrillus Alexandrinus, Thesaurus. PG 75, 262.
  7. Cyrillus Alexandrinus, De incarnatione Domini 23. PG 75, 1459-1462.
  8. Cyrillus Alexandrinus, Adversus eos qui audent Nestorii dogmatibus, ut rectis, patrocinari, Capita XII, 1. PG 76, 394.

16.   Cyrillus Alexandrinus, De recta fide, ad Theodosium Imperatorem. PG 76, 1142.

  1. Cyrillus Alexandrinus, Homilia Paschalis XV, 3. PG 77, 739-742.
  2. Cyrillus Alexandrinus, Homilia IV. PG 77, 991.

19.   Cyrillus Alexandrinus, Homilia XI. Encomium in sanctam Mariam Deiparam. PG 77, 1031.

  1. Ephraem Syrus, Hymni de Nativitate 17, 5. In S. Alvarez Campos, Corpus Marianum Patristicum (Burgos, Aldecoa 1970), vol. II, 492.

21.   Ephraem Syrus, Carmina Sogita 1, 38 y 40. In Alvarez Campos, op.cit., 517. 

22.   Eusebius Caesariensis, Eclogae propheticae. Liber II, 10. PG 22, 1105.

  1. Germanus Constantinopolitanus, In Praesentationem SS. Deiparae. Sermo I. PG 98, 294-306.
  2. Germanus Constantinopolitanus, In praesentationem SS. Deiparae. Sermo II. PG 98, 311.
  3. Germanus Constantinopolitanus, In sanctissimae Dei Genitricis Annuntiationem. PG 98, 322-330.
  4. Germanus Constantinopolitanus, In Dormitionem B. Mariae. Sermo II. PG 98, 355.
  5. Gregorius Nazianzenus, Poemata quae spectant ad alios, 7. PG 37, 1.565-1.566.
  6. Gregorius Nyssenus, In Christi Resurrectionem Oratio Prima. PG 46, 615. 
  7. Hesychius Hierosolymitanus, Sermo V. De sancta Maria Deipara Homilia. PG 93, 1462.
  8. Iohannes Damascenus, Homilia in Annuntiationem B.V. Mariae. PG 96, 643.
  9. Iohannes Damascenus, Homilia I In Nativitatem B.V. Mariae, 9. PG 96, 675-678.
  10. Iohannes Damascenus, Homilia II In Nativitatem B.V. Mariae, 7. PG 96, 690.
  11. Joannis Euboeensis, Sermo in Conceptionem Sanctae Deiparae, XIV, PG 96, 1.482.
  12. Josephus Hymnographus, Mariale. I. In pervigilio Nativitatis SS. Deiparae Canon I. PG 105, 983-986. 
  13. Josephus Hymnographus, Mariale. I. In profestivitate obdormitioni beatissimae Virginis Canon III. PG 105, 999.
  14. Josephus Hymnographus, Mariale. I. In sanctissimam Deiparam Canon VII. PG 105, 1.027-1.030.

37.   Josephus Hymnographus, Mariale. Theotocia seu Deiparae Strophae. PG 105, 1.063.

38.   Josephus Hymnographus, Mariale. Theotocia Ex Paracletica Graecorum. PG 105, 1.258-1.383.

  1. Leontius Byzantinus, Adversus Nestorianos. Liber IV, 9. PG 86-1, 1.670.
  2. Migne, J.-P., Patrologiae Cursus Completus, Series Graeca (Paris, Garnier, 1857-1867), 166 vols. 
  3. Modestus Hierosolymitanus, Encomium in Dormitionem Sanctissimae Dominae Nostrae Deiparae semperque Virginis Mariae. PG 86-2:, 3.285-3.302. 
  4. Origenes, In Exodum Homilia VI. PG 12, 340.
  5. Origenes, Homiliae in Librum Iesu Nave. Homilia XVII, 1. PG 12, 909-910.

44.   Pamphilus Hierosolymitanus, Panoplia dogmativa 7, 3. In Alvarez Campos, Corpus Marianum Patristicum, 1979, vol. IV/2, 433.

45.   Proclus Constantinopolitanus, Oratio I. Laudatio in sanctissimam Dei genitricem Mariam. PG 65, 679-691.

  1. Proclus Constantinopolitanus, Oratio III. De Incarnatione Domini nostri Jesu Christi, 1. PG 65, 707. 

47.   Proclus Constantinopolitanus, Oratio VI. Laudatio sanctae Dei genitricis Mariae. PG 65, 754-755.

  1. Procopius Gazensis, Commentarius in Exodum. PG 87-1, 635-636.
  2. Procopius Gazensis, In Exodum 25, 26, 1. PG 87-1, 645-646.
  3. Severianus Gabalensis, In Natalem Christi diem Oratio. PG 56, 390.
  4. Severus Antiochenus, Hymnus 119. In Alvarez Campos, Corpus Marianum Patristicum, 1979, vol. IV/2, 59. 

52.   Theodoretus Cyrensis, In Isaiam prol. PG 81, 311.

Bibliography

  1. Aldama, J. A. de, María en la Patrística de los siglos I y II, (Madrid, La Editorial Católica, 1970), 2 vols.
  2. Barbaglio, G., & Dianich, S. (dirs.), Nuevo Diccionario de Teología, vol.I. A. Testamento – Mariología (Madrid, Editorial Cristiandad, 1982).
  3. Berardino, A. di (dir.), Dizionario Patristico e di Antichità Cristiane, (Cassale Monferrato, Marietti, 1983), 2 vols.
  4. Bourgeois, H., Sesboüé, B. & Tihon, P. (dirs.), Historia de los dogmas. Tomo III: Los signos de la salvación, (Madrid, Secretariado Trinitario, 2010).

57.   Cabrol, F. & Leclercq, H. (eds.), Dictionnaire de Théologie Catholique, (Paris, Librairie Letouzey et Ané, 1927, Tome 9, 2e Partie).

58.   de Fiores, S. &  Meo. S. (dirs.), Nuevo Diccionario de Mariología, (Madrid,  San Pablo Ediciones, 1988). 

59.   de Fiores,  S. &  Testa, E., “María de Nazaret”, in de Fiores, S. &  Meo. S. (dirs.), Nuevo Diccionario de Mariología, 1.244-1.270. 

60.   de Fiores, S. & Serra, A.,  “Virgen”, in de Fiores, S. &  Meo. S. (dirs.), Nuevo Diccionario de Mariología, 1.977-2.039.

61.   Dublanchy, E., “Marie”, in Cabrol, F. & Leclercq, H. (eds.), Dictionnaire de Théologie Catholique, 1927, Tome 9, 2e Partie, col. 2.339-2.474.

62.   Galot, J. “Maria”, in Barbaglio, G. & Dianich, S. (dirs.), Nuevo Diccionario de Teología, Vol. I, 968-984.

63.   García Paredes, J. C. R., Mariología, (Madrid, Biblioteca de Autores Cristianos, 2015).

64.   Müller, G. L., Dogmática. Teoría y práctica de la teología, (Barcelona, Herder. 1998). 

65.   Müller, G. L., “La madre de Cristo, modelo de la existencia cristiana y tipo de la Iglesia (Mariología)”, in Müller, G. L., Dogmática. Teoría y práctica de la teología, 479-518. 

  1. Ponce Cuéllar,  M., María, madre del Redentor y de la Iglesia (Barcelona, Herder, 2001).
  2. Rahner, H., María y la Iglesia, (Madrid, Editorial Cristiandad, 2004). 
  3. Salvador-González, J. M., “Latin theological interpretations on templum Dei: a double Christological and Mariological symbol (6th-15th centuries)” (article under evaluation in an academic journal). 
  4. Salvador-González, J. M., “Iconographic interpretation of the temple as a theological symbol in images of the Annunciation of the 14th and 15th centuries”, Fenestella 1 (2020) (in press).
  5. Serra, A., Meo, S. & Sartor, D., “Madre de Dios”, in de Fiores, S. &  Meo. S. (dirs.), Nuevo Diccionario de Mariología, 1.173-1.199. 
  6. Serra, A.,  Meo, S. & Sartor, D., “Madre de Dios”, en S. de Fiores –  S. Meo (dirs.), Nuevo Diccionario de Mariología,  1.173-1.199.
  7. Sesboüé, B., “Tercera Parte. La Virgen María”, in Bourgeois, H.. Sesboüé, B. &  Tihon, P. (dirs.), Historia de los dogmas. Tomo III: Los signos de la salvación,  425-470. 
  8. Söll, G. I., “Maria. I. Maria, madre di Gesù”, in A. di Berardino (dir.), Dizionario Patristico e di Antichità Cristiane, 1983, vol. II), 2.104-2.111. 
  9. VV.VV., Enciclopedia Cattolica, (Città del Vaticano, Ente per l’Enciclopedia Cattolica e per il Libro Cattolico, 1952, vol. VIII).

75.   VV.AA., “Maria Santissima – Madre di Gesù Cristo, Figlio di Dio fattosi uomo”, in VV.VV., Enciclopedia Cattolica, vol. VIII, col. 76-118.